Η ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ ΣΤΗΝ ΑΝΑΤΟΛΗ ΙΕΡΑΠΕΤΡΑΣ

ΕΠΙ ΒΕΝΕΤΟΚΡΑΤΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥΡΚΟΚΡΑΤΙΑΣ

Η Ιερά Μητρόπολή μας εξέδωσε προσφάτως ένα αξιόλογο βιβλίο (αριθ. έκδοσης 6) με τίτλο: «Η Θρησκευτική παράδοση στην Ανατολή Ιεράπετρας επί Βενετοκρατίας και Τουρκοκρατίας».

Στο βιβλίο, την καλαίσθητη έκδοση του οποίου επιμελήθηκε ο Πανιοσιολ. Πρωτοσύγκελλος της Ι. Μητροπόλεως Αρχιμ. Κύριλλος Διαμαντάκης, καταγράφονται τα εκκλησιαστικά και ιστορικά μνημεία της Ανατολής, φωτίζονται άγνωστες πτυχές της τοπικής μας ιστορίας και προσεγγίζεται η ιστορία της Ιεράπετρας από αυθεντικά και επίσημα έγγραφα.

Το βιβλίο, με το πλούσιο έγχρωμο φωτογραφικό και εικονογραφικό υλικό, συνέγραψε ο συνταξιούχος εκπαιδευτικός και ιστοριοδίφης κ. Εμμανουήλ Ιωάν. Φαρσάρης, γνωστός για την καταγωγή του από την οικογένεια των διάσημων νιταδώρων (ξυλογλυπτών) του Μέσα Λασιθίου Οροπεδίου Λασιθίου.

Το πολύ ενδιαφέρον αυτό πόνημα προλογίζει ο Σεβ. Μητροπολίτης Ιεραπύτνης και Σητείας κ. ΕΥΓΕΝΙΟΣ, που καταδεικνύει και τη σπουδαιότητα του περιεχομένου.

Με το βιβλίο ολoκληρώνεται η παρουσίαση της πολύχρονης έρευνας του συγγραφέα στις πηγές για την ιστορική πορεία στο πολυδαίδαλο πέρασμα των αιώνων της Ανατολής, ενός χωριού με πλούσιο πολιτισμικό απόθεμα.

Πλήθος τεκμηρίων και εγγράφων συνοδεύουν το έργο, αρκετά από τα οποία είναι σπάνια, ίσως μοναδικά, και παρουσιάζονται με αξιοθαύμαστη πληρότητα.

Αρχικά το περιεχόμενο του βιβλίου αναφέρεται στον Πύργο της Ανατολής, ο οποίος επί Βενετοκρατίας ήταν κατάλυμα Βενετών αρχόντων και επί Τουρκοκρατίας ορμητήριο του οπλαρχηγού Εμμ. Λακέρδα.

Στη συνέχεια έρχονται στην επιφάνεια ενδιαφέροντα στοιχεία για τα ιστορικά Μοναστήρια της περιοχής Ανατολής, τα οποία τον 14ο και 15ο αι. είχαν εξελιχθεί σε σπουδαία πνευματικά κέντρα, όπου έζησαν και έδρασαν διαπρεπείς προσωπικότητες, η φήμη των οποίων υπερέβαινε τα Γεραπετρίτικα όρια.

Όλως ενδιαφέροντα είναι όσα αναφέρονται στον λόγιο ιερομόναχο Νείλο Δαμιλά, που έζησε στην ιστορική Μονή Καρκασίων και το 1397 ίδρυσε τη γειτονική γυναικεία Μονή Βαγιωνιάς, που καταγράφεται ως «Βαιοναία Μονή», της οποίας συνέταξε και το «Τυπικόν». Ήταν αντικαθολικός θεολόγος εγκρατέστατος και αντιρρητικός συγγραφέας. Συγκαταλέγεται μεταξύ των κορυφαίων πνευματικών ανδρών της Βενετοκρατούμενης Κρήτης.

Έλαβε μέρος στις θρησκευτικές έριδες που κορυφώθηκαν στην Κρήτη περί το 1400 και αντιπαρατάχθηκε με το φιλολατίνο θεολόγο Μάξιμο Χρυσοβέργη. Στο βιβλίο ακόμα παρουσιάζονται συστηματοποιημένα όλα τα δημοσιευμένα έργα του Νείλου Δαμιλά, τα οποία σώζονται σε κώδικες στο Παρίσι, στην Οξφόρδη, στη Συνοδική Βιβλιοθήκη της Μόσχας, στο Άγιον Όρος, στην Πάτμο και αλλού.

Ακολούθως γίνεται αναφορά στους Αντώνιο και Δημήτριο Δαμιλά, οι οποίοι κατέφυγαν στην Ιταλία, όπου και διέπρεψαν. Ο Αντώνιος Δαμιλάς ήταν συγγραφέας, κωδικογράφος και νοτάριος. Αναφέρεται ως συγγραφέας σχολίων του Θουκυδίδη και σώζονται χειρόγραφά του στο Παρίσι και αλλού.

Ο Δημήτριος Δαμιλάς ασχολήθηκε με την τυπογραφία. Πρώτος κατασκεύασε ελληνικά τυπογραφικά στοιχεία και εξέδωσε το 1476 στο Μιλάνο την «Ελληνική Γραμματική» Κων. Λασκάρεως και το 1488 στη Φλωρεντία τα «Έπη του Ομήρου», έργα υψηλής καλαισθητικής δεξιοτεχνίας.

Αξιοπρόσεκτα είναι τα στοιχεία που παρουσιάζονται για τον νοτάριο Ιωάννη Ολόκαλο, που είχε έδρα τις Δρυγιές Ανατολής. Το ελληνόγλωσσο κατάστιχό του σώζεται στη Βενετία και εκδόθηκε προσφάτως. Στα έγγραφά του, της περιόδου 1496-1543, περικλείεται μεγάλος πλούτος πληροφοριών.

Στη συνέχεια ο συγγραφέας παρουσιάζει λεπτομέρειες για τις βιβλιοθήκες και τις περιουσίες των Μοναστηριών της Ανατολής εκείνης της περιόδου.

Ακόμα γίνεται εκτενής αναφορά στα θαυμάσια ξυλόγλυπτα τέμπλα του Ιερού ενοριακού Ναού των Αγίων Πάντων Ανατολής, τα οποία κατασκεύασαν το 1895 οι περίφημοι νιταδώροι (ξυλογλύπτες) Ιωάννης Χαλάτσης, Παναγιώτης Μακράκης και Ζαχαρίας Φαρσάρης από το Μέσα Λασίθι, συγγενείς του συγγραφέα.

Το περιεχόμενο του βιβλίου συμπληρώνεται με τις ενότητες που αναφέρονται στις θρησκευτικές τελετουργίες στην Ανατολή κατά την περίοδο του Πάσχα, στη συλλογή φορητών εικόνων στους Αγίους Πάντες, στο σχολείο, στην Τοπική Αυτοδιοίκηση και στην σύγχρονη πνευματική κίνηση του χωριού, από το οποίο κατάγονται διακεκριμένες προσωπικότητες.